Connect with us

Subscribe

Life

เทศกาล Sinterklaas ในเนเธอร์แลนด์ ประเพณีที่ถูกวิพากษ์ในสังคมร่วมสมัย

เรื่อง : วิรดา แซ่ลิ่ม

วันเพ็ญเดือนสิบสอง น้ำก็นองเต็มตลิ่ง…

เทศกาลลอยกระทงช่วงหลังมานี้ เราทั้งหลายชายหญิงพูดถึงผลกระทบของการลอยกระทงต่อสิ่งแวดล้อมมากขึ้น บางคนมองว่าหากต้องการขอขมาแม่น้ำคงคา เราควรช่วยกันเก็บขยะ ทำความสะอาดชายหาด และขุดลอกคูคลองมากกว่าเพิ่ม ‘ขยะกระทง’ ในแม่น้ำตามที่สำนักข่าวต่างพากันรายงานเป็นประจำทุกปี (บางปีรวมแล้วเกือบถึงหนึ่งล้านใบ) ไม่ใช่แค่คนไทยเท่านั้นที่ต้องเผชิญกับโจทย์ของการสืบสานวัฒนธรรมอย่างไรให้เข้ากับสังคมร่วมสมัยที่อะไรๆ ก็เปลี่ยน ตัดภาพมาที่ประเทศเนเธอร์แลนด์ พฤศจิกายนวนมา เป็นช่วงเวลาแห่งการถกเถียงประจำปีของคนดัตช์เรื่องเทศกาล ซินเทอร์คลาส (Sinterklaas) 

‘ซินเทอร์คลาสและผู้ช่วยตัวดำ’ (Sinterklaas and Zwarte Piet) 

ชายชราเครายาวสีขาวในเสื้อคลุมสีแดง หมวกทรงสูงมีสัญลักษณ์ไม้กางเขนอยู่ตรงกลาง ก้าวเดินลงมาจากเรือ ก่อนจะขี่ม้าขาวร่วมขบวนพาเหรด มือหนึ่งถือไม้เท้า อีกมือหนึ่งโบกทักทายเด็กๆ ที่มาเฝ้าต้อนรับเป็นประจำทุกปี ชายผู้นี้คือ Sinterklaas ชื่อที่ชาวดัตช์ใช้เรียก เซนต์นิโคลัส บาทหลวงผู้รักเด็กและช่วยเหลือคนจน หลายแหล่งข้อมูลกล่าวว่าซินเทอร์คลาสคือต้นกำเนิดของ ‘ซานตาคลอส’ ในประเทศสหรัฐอเมริกาที่เราหลายคนรู้จักดี โดยเริ่มจากชาวดัตช์ในสหรัฐฯ เฉลิมฉลองประเพณีดั้งเดิมแม้จะอยู่ไกลบ้านในช่วงคริสตศตวรรรษที่ 18 

กลางเดือนพฤศจิกายนของทุกปี ประเทศเนเธอร์แลนด์จัดงานเฉลิมฉลองต้อนรับซินเทอร์คลาสที่เชื่อว่าเดินทางมาจากประเทศสเปน บรรยากาศของเทศกาลซินเทอร์คลาสลากยาวไปจนถึงวันที่ 5 ธันวาคมซึ่งเป็นวันคล้ายวันเสียชีวิตของเซนต์นิโคลัส จากอดีตมาจนถึงปัจจุบัน เทศกาลซินเทอร์คลาสทุกวันนี้คือช่วงเวลาที่เด็กๆ ชาวดัตช์ตั้งตารอคอยเพราะเต็มไปด้วยขนมและของขวัญ หากเทียบกับซานตาคลอสของอเมริกา ซินเทอร์คลาสตัวผอมกว่า หน้าเคร่งขรึม และที่สำคัญเขามี ‘ผู้ช่วย’ ที่ชื่อ Zwarte Piet (ซะว้าตเตพีท) ติดตามมาด้วย 

ตามธรรมเนียม Zwarte Piet หรือ Black Piet (แบล็กพีท) คือคนในวัยผู้ใหญ่ แต่งกายด้วยชุดสีฉูดฉาด ใส่วิกผมหยิกสไตล์แอโฟร (Afro) สวมตุ้มหูขนาดใหญ่สีทอง มีริมฝีปากหนา ทาหน้าสีดำ และทาลิปสติกสีแดง สร้างสีสันและความสนุกสนานให้กับเด็กๆ ที่มาดูขบวนพาเหรด ร้องรำทำเพลง และแจกขนมไปตลอดทาง 

‘ผู้ช่วย’ คนนี้นี่แหละเป็นประเด็นหลักของการถกเถียงที่แบ่งคนในประเทศเนเธอแลนด์ออกเป็นสองขั้วเมื่อคุยกันเรื่องประเพณีที่มีมาแต่โบราณ

แค่ประเพณีสร้างความสุขให้เด็ก ๆ หรือภาพสะท้อนการเหยียดสีผิว ตำนานการค้าทาส และร่องรอยของการล่าอาณานิคม?

เทศกาลซินเทอร์คลาสเป็นช่วงเวลาที่เด็ก ๆ ชาวดัตช์จะต้องคิดหาวิธีการสร้างสรรค์ในการให้ของขวัญกับเพื่อน ๆ และคนในครอบครัว อาร์นู นาเบอร์ ชาวดัตช์วัย 36 ปี ย้อนเวลากลับไปในช่วงวัยเด็กที่เขาเฉลิมฉลองเทศกาลซินเทอร์คลาสทุกปี 

“ผมจำได้ว่าพวกเรานั่งอยู่ในห้องเรียนในช่วงเวลานี้ของปี มีคนมาเคาะประตู แบล็กพีทเดินเข้ามาพร้อมกับขว้างลูกอม พวกเราต่างพากันคว้าลูกอมอย่างสนุกสนาน ภาพของแบล็กพีทที่ผมจำได้มาตลอดคือพวกเขาทำตัวเหมือนตัวตลก ซุ่มซ่าม มันชัดเจนมากว่าเขาคือคนผิวดำ แต่ในยุคนั้นไม่มีใครวิจารณ์หรือคิดว่ามันเป็นสิ่งที่ไม่สมควร เพราะเราคิดว่ามันคือประเพณี จนกระทั่งช่วงหลายปีให้หลังมานี้ มีคนเริ่มวิพากษ์จนกลายเป็นข้อถกเถียงใหญ่ในเนเธอร์แลนด์”

ในขณะที่คนดัตช์หลายคนรักแบล็กพีทและมองว่าเป็นสัญลักษณ์ของความสนุกสนาน คนอีกจำนวนหนึ่งมอง ‘ผู้ช่วย’ ของซินเทอร์คลาสเป็นสัญลักษณ์ของ ‘ทาส’ ที่สะท้อนการเหยียดสีผิวในประเทศเนเธอร์แลนด์ คนผิวดำจำนวนหนึ่งเคยมีประสบการณ์ถูกเด็กๆ เรียกว่า Zwarte Piet มาก่อน

กลุ่มหลักที่รณรงค์ต่อต้านแบล็กพีทคือ Kick Out Zwarte Piet หรือ KOZP ผ่านแคมเปญ Zwarte Piet is Racisme และ Stop Blackface เรียกร้องให้มีการปรับเปลี่ยนรูปลักษณ์ของแบล็กพีทให้เป็นสีผิวธรรมชาติของคนแสดงโดยไม่ต้องทาหน้าสีดำ และแสดงอากัปกิริยาปกติ ไม่แสดงเป็นตัวตลก พวกเขาเชื่อว่าแบล็กพีทสะท้อนร่องรอยของการค้าทาสในช่วงการล่าอาณานิคมของชาวดัตช์ กิจกรรมของ KOZP คือการประท้วงโดยสงบในวันที่มีการจัดขบวนพาเหรดในแต่ละเมือง 

ไม่ได้มีแค่การประท้วงของคนที่ต้องการเปลี่ยนแปลงเท่านั้น กลุ่มคนดัตช์ที่ต้องการรักษาประเพณีให้มีแบล็กพีทหน้าดำเหมือนเดิมก็รวมกลุ่มประท้วงด้วย ช่วงสองปีมานี้มีการเผชิญหน้ากันระหว่างคนสองกลุ่ม ทั้งทะเลาะวิวาท ปาไข่ใส่กัน ขวางมอเตอร์เวย์เพื่อไม่ให้อีกฝ่ายเข้าถึงขบวนพาเหรด ฝ่ายที่ต้องการให้ประเพณีเป็นแบบเดิมบอกว่า แบล็กพีทไม่ใช่คนผิวดำ แต่เป็นเพราะเข้าไปในปล่องไฟ หน้าจึงเต็มไปด้วยเขม่าต่างหาก มันไม่เกี่ยวอะไรกับการค้าทาสหรือการเหยียดสีผิว อย่าทำลายความสุขของเด็กๆ เลย

เอมิลี่ ราโบโต นักเขียนชาวอเมริกัน วิพากษ์สาเหตุที่ชาวดัตช์จำนวนมากไม่สามารถเชื่อมโยงแบล็กพีทกับการค้าทาสได้ ว่ามาจากการศึกษาที่เน้นพูดถึงการล่าอาณานิคมของชาวดัตช์อย่างภาคภูมิใจในความสามารถด้านการค้าขาย วิชาประวัติศาสตร์พูดถึงการค้าทาสน้อยมาก นอกจากนี้ช่วงเวลากว่า 200 ปีของการล่าอาณานิคม การค้าทาสล้วนเกิดขึ้นในประเทศที่ตกเป็นอาณานิคม เนื่องจากเป็นสิ่งผิดกฎหมายในประเทศเนเธอร์แลนด์ คนดัตช์จำนวนมากในประเทศที่แม้ไม่ได้เป็นเจ้าของทาสด้วยตัวเอง แต่เป็น ‘ผู้ได้รับผลประโยชน์’ จากการค้าทาสที่เกิดขึ้นนอกแผ่นดินผ่านการค้าขายแลกเปลี่ยนทรัพยากรทางธรรมชาติ โดยที่พวกเขาแทบไม่ได้รับรู้ความยากลำบากและชีวิตอันเจ็บปวดของทาสเหล่านั้นเลย 

ในฐานะคนนอกอย่างเราหากมาเที่ยวเมืองใหญ่ๆ ในประเทศเนเธอร์แลนด์ที่เต็มไปด้วยคนสีผิวหลากหลายต่างเชื้อชาติก็อาจจะงงๆ ว่า ทำไมบ้านเมืองที่มีความหลากหลายขนาดนี้

การพูดคุยเรื่องการเหยียดเชื้อชาติกลับเพิ่งเกิดขึ้นได้เพียงไม่นาน เอมิลี่ให้เหตุผลว่า อาจเป็นเพราะเมื่อเทียบกับประเทศสหรัฐอเมริกา ชาวดัตช์เพิ่งจะได้เรียนรู้การอยู่ร่วมกับคนผิวสีมาเพียงแค่ไม่กี่เจเนอเรชั่นเท่านั้น โดยการเปลี่ยนแปลงสำคัญเริ่มต้นในช่วงปี 2518 ที่มีการอพยพครั้งใหญ่ของคนจากประเทศสุรินาม อดีตประเทศอาณานิคมของดัตช์ในทวีปอเมริกาใต้ มาตั้งถิ่นฐานในประเทศเนเธอร์แลนด์ ต่างจากประเทศสหรัฐอเมริกาที่การเผชิญหน้าและอยู่ร่วมกันของคนผิวขาวและคนผิวสีมีมานานกว่า

แต่กระนั้นผลการสำรวจพบว่า จำนวนของคนดัตช์ที่คิดว่าแบล็กพีทควรถูกปรับเปลี่ยนให้เข้ากับสังคมปัจจุบัน มีจำนวนเพิ่มขึ้นทุกปี นอกจากนี้ ‘ยุครุ่งเรือง’ ในช่วงการล่าอาณานิคมของชาวดัตช์ก็ถูกวิพากษ์และเห็นต่างโดยคนดัตช์เองมากขึ้นเรื่อย ๆ ล่าสุดปีนี้ พิพิธภัณฑ์อัมสเดอร์ดัมห้ามไม่ให้ใช้คำว่า ‘Golden Age’ ในงานแสดงความเจริญรุ่งเรืองทางอำนาจและการค้าของอาณาจักรดัตช์ในช่วงคริสตศตวรรษที่ 17 เนื่องจากตระหนักว่าเป็นช่วงเวลาที่มีด้านลบเช่นกัน ทั้งความยากจน สงคราม และการค้าทาส

จากข้อถกเถียงและการประท้วงสู่การเปลี่ยนแปลง

หลังจากถกเถียงกันมายาวนานเกือบทศวรรษ ล่าสุดปีนี้ มีประกาศอย่างเป็นทางการจากองค์กรที่จัดขบวนพาเหรดหลักของเทศกาลซินเทอร์คลาสเป็นประจำทุกปี ว่ามีการเปลี่ยนแปลงรูปลักษณ์ของแบล็กพีทจากการทาหน้าสีดำและลิปสติกสีแดง เป็นเพียงการแต่งหน้าเสมือนมีเขม่าสีดำติดอยู่ อันเป็นไปตามคำอธิบายเรื่องปล่องไฟของฝ่ายที่ต้องการอนุรักษ์ประเพณีแบบดั้งเดิมไว้ ทาง KOZP ฝ่ายที่เรียกร้องให้มีการเปลี่ยนแปลงมองว่า นี่คือก้าวสำคัญของการเปลี่ยนแปลงที่ทำให้เทศกาลซินเทอร์คลาสเป็นเทศกาลสำหรับคนทุกกลุ่ม และเป็นการเปลี่ยนแปลงที่ประนีประนอมกับทั้งสองฝ่าย

แต่การเปลี่ยนแปลงนี้จะเกิดขึ้นในเมืองใหญ่เท่านั้น KOZP ยืนยันว่าทางกลุ่มจะยังคงเดินหน้าประท้วงต่อไปในเมืองที่ยังไม่ปรับเปลี่ยน ดูเหมือนว่าชาวดัตช์อาจจะยังคงต้องพูดคุยและถกเถียงกันต่อไปเมื่อพฤศจิกายนวนมาถึง แต่พูดได้ วิพากษ์ได้ ประท้วงได้ เพื่อเจอกันตรงกลางในสังคมร่วมสมัย ก็ยังดีกว่าทำอะไรไม่ได้เลย?

อ้างอิง
– Boffey, D. (2019, September 13).
End of Golden Age: Dutch museum bans term from exhibits.
– Henley, J. (2019, September 18).
Dutch Saint Nicholas parade to replace blackface with ‘sooty faces’.
– Raboteau, E. (2014).
Who Is Zwarte Piet? Virginia Quarterly Review, 90(1), 142–155.
Zwarte Piet Is Racisme-Campagne

Written By

Stumbling Stones หินแห่งความทรงจำ: ทำไมคนรุ่นหลังต้องจำจด ‘โฮโลคอสต์’

Life

“We Live Here” เสียงจากผู้อาศัยใน ‘ย่านโคมแดง’ อัมสเตอร์ดัม ถึงนักท่องเที่ยว

Life

Right to Roam: พเนจรในนอร์เวย์ด้วยสิทธิแห่งการเข้าถึงธรรมชาติ

Life

Advertisement
Connect
Newsletter Signup